Het Isenheimer altaar

Matthias Grünewald beschilderde tussen 1510 en 1515 een imposant altaarstuk voor het klooster van de Antonietenorde te Isenheim, in de Elzas nabij Colmar. Het is nu tentoongesteld in een museum in Colmar. Het houtsnijwerk is van Niklas Hagenauer.

Het altaarstuk werd vroeger getoond aan lijders aan het Sint-Antoniusvuur, een pijnlijke ziekte, in de hoop dat de schoonheid ervan en het beeld van de lijdende Jezus bij zou dragen aan een snel herstel.

Het middendeel meet 269 bij 307 cm. De twee zijpanelen zijn elk 232 cm hoog en 75 cm breed. De predella is 76 cm hoog en 340 cm breed.

Het altaar heeft twee stel luiken, waardoor in totaal drie aanzichten ontstaan.

Eerste aanzicht

Isenheimer altaar, gesloten

Op het rechterpaneel de heilige Sebastiaan (de martelaar), op het linkerpaneel de heilige Antonius (de kluizenaar). Het voetstuk (de predella) toont de graflegging van Christus.

Matthias Grünewald: De kruisiging

De linkerhelft van het middendeel vormt een fraaie compositie. Uiterst links, in het wit, Maria, gesteund door Johannes de Evangelist. Knielend Maria Magdalena. Rechts staat Johannes de Doper, die een tekst lijkt uit te spreken: Illum oportet crescere, me autem minui. Hij moet groter worden, ik kleiner (Joh. 3:30), een tekst waarmee de immer bescheiden Doper al geruime tijd voor Jezus' dood aangaf hoe de verhoudingen lagen.

Opvallend aan de kruisigingsscène is het verminkte lichaam van Jezus, dat veel gruwelijker is uitgebeeld dan destijds gebruikelijk. Het bloed van het lam wordt in een kelk opgevangen: ter latere consumptie, zou je haast denken. (zie ook Het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck)

Tweede aanzicht

Isenheimer altaar, geopend, fase 1

Met de buitenste luiken geopend:
* links verschijnt de aartsengel Gabriël aan Maria
* in het midden een engelenconcert en een gelukkige moeder en kind
* rechts de opstanding van Jezus

Derde aanzicht

Isenheimer altaar, geopend, fase 2

Als ook de binnenste luiken geopend worden, wordt het houtsnijwerk getoond van Niklas Hagenauer. In het midden wederom Antonius, geflankeerd door de kerkvaders Augustinus (links) en Hieronymus. De sokkel toont het Laatste Avondmaal en is gemaakt door Desiderius Beichel. Op de panelen aan de zijkanten toont Grünewald scènes uit het leven van Antonius: links op bezoek bij de heilige Paulus van Thebe (traditiegetrouw gekleed in enkel palmbladeren), rechts de verzoeking.